Besluitvorming onder onzekerheid

Besluitvorming onder onzekerheid — dit is het proces van het kiezen van de beste optie bij afwezigheid van volledige informatie over de externe omgeving, mogelijke gevolgen en kansen op het verloop van gebeurtenissen. In dergelijke situaties kan de beslissingsnemer (DN) de kansen op het optreden van toestanden die het resultaat beïnvloeden niet kwantitatief beschrijven of voorspellen, en is hij gedwongen te handelen op basis van onvolledige, onnauwkeurige of kwalitatieve informatie.

Bronnen van onzekerheid

Onzekerheid in besluitvormingsproblemen kan van verschillende aard zijn:

• Conflictonzekerheid (actieve onzekerheid) — hangt samen met de aanwezigheid van andere deelnemers die hun eigen doelen nastreven, en de onmogelijkheid om hun gedrag te voorspellen. Dergelijke situaties worden gemodelleerd met behulp van de speltheorie.
• Passieve onzekerheid (spel met de natuur) — wordt veroorzaakt door onbekendheid met objectieve externe omstandigheden (omgevingstoestanden) die niet afhangen van de wil van de DN. Deze situaties worden beschreven binnen het kader van de theorie van statistische beslissingen en worden vaak spelen met de natuur genoemd.
• Semantische (vage) onzekerheid — wordt veroorzaakt door de onmogelijkheid om de situatie, varianten en voorkeuren in natuurlijke taal eenduidig te beschrijven. Dit omvat verbale beoordelingen, kwalitatieve parameters en ongestructureerde oordelen. De bijbehorende problemen worden bestudeerd met behulp van fuzzy logica en de theorie van fuzzy verzamelingen.
• Informatieonzekerheid — wordt veroorzaakt door onvolledigheid, onnauwkeurigheid of ruis in gegevens (meetfouten, subjectieve beoordelingen, ontbreken van statistieken).

Benaderingen voor het verminderen van onzekerheid

Onzekerheid kan gedeeltelijk worden weggenomen of verminderd door middel van:

• het verkrijgen van aanvullende informatie (observaties, expertise, testen);
• de overgang naar een probabilistische beoordeling (indien statistische analyse mogelijk is);
• het gebruik van fuzzy modellen, wanneer de informatie een kwalitatief of verbaal karakter heeft;
• het structureren van het probleem (bijvoorbeeld via het opstellen van een beslissingsboom of scenario's).

Klassieke criteria voor besluitvorming onder onzekerheid

In een situatie van onzekerheid weet de beslissingsnemer (DN) niet welke van de mogelijke omgevingstoestanden zal optreden. Om toch een keuze te maken, worden speciale benaderingen gebruikt — criteria, elk waarvan een bepaalde denkstijl, mate van voorzichtigheid of houding ten opzichte van risico weerspiegelt.

• Criterium van Wald (voorzichtige keuze). Dit criterium is geschikt voor degenen die mogelijke verliezen willen minimaliseren. De DN gaat ervan uit dat de meest ongunstige uitkomst kan optreden, en kiest uit alle opties degene die in het slechtste geval het best mogelijke resultaat oplevert. Met andere woorden, dit is een benadering van maximale voorzichtigheid: «Ik kies datgene wat gegarandeerd de minste schade oplevert, zelfs als alles mis gaat».
• Geschikt voor: risicovolle situaties, verantwoordelijke beslissingen waarbij een fout onaanvaardbaar is.
• Criterium van Savage (spijt van de keuze). Deze benadering is gericht op het vermijden van een gevoel van spijt nadat duidelijk wordt dat een andere optie meer voordeel had kunnen opleveren. De DN vergelijkt hoeveel hij had kunnen verliezen als hij de verkeerde keuze had gemaakt, en kiest de optie waarbij de maximale spijt het kleinst is. Geschikt voor: mensen die geneigd zijn tot zelfreflectie en angst om «de beste kans te missen», evenals in een competitieve omgeving.
• Criterium van Laplace (gelijke kans). De DN gaat ervan uit dat alle mogelijke omgevingstoestanden even waarschijnlijk zijn, omdat er geen reden is om anders te denken. Vervolgens kiest hij de optie die gemiddeld het beste resultaat oplevert. Geschikt voor: situaties met volledige symmetrie van onwetendheid, waarbij alle uitkomsten als even mogelijk worden beschouwd en er geen voorkeuren zijn.
• Criterium van Hurwicz (compromis). Dit is een gebalanceerde benadering die voorzichtigheid en streven naar de beste uitkomst combineert. De DN bepaalt vooraf in welke mate hij optimistisch is, en kiest de optie die, rekening houdend met deze instelling, de beste combinatie van mogelijke en gegarandeerde resultaten oplevert. Geschikt voor: situaties waarin een evenwicht tussen veiligheid en voordeel belangrijk is, waarbij er een persoonlijke instelling ten opzichte van risico aanwezig is.