Besluitvorming

Besluitvorming — dit is het proces van het kiezen van één of meerdere voorkeursvarianten (alternatieven) uit een reeks mogelijkheden, gericht op het oplossen van een probleemситуatie situatie met inachtneming van gestelde doelen, beperkingen en voorwaarden.

Het besluitvormingsproces vereist de aanwezigheid van:

• een geformaliseerde of intuïtieve probleemstelling;
• een verzameling alternatieven (handelingsmogelijkheden of oplossingen);
• criteria voor de beoordeling van varianten;
• factoren die beperkingen opleggen (fysieke, economische, technische, sociale en andere);
• een keuzesubject — individueel of collectief — dat beschikt over de bevoegdheid en verantwoordelijkheid voor het resultaat.

Formele methoden van besluitvorming

Formele methoden van besluitvorming kunnen nuttig zijn in de volgende gevallen:

• er bestaat een probleem of probleemситуatie situatie die om een oplossing vraagt. Het gewenste resultaat wordt vaak vereenzelvigd met één of meerdere doelen die bij het oplossen van de probleemситуatie situatie bereikt moeten worden;
• er zijn meerdere mogelijke oplossingen voor het probleem, manieren om het doel te bereiken, handelingen of objecten, waaruit een keuze gemaakt wordt. Deze varianten worden in de besluitvormingstheorie doorgaans alternatieven genoemd. Als er slechts één mogelijkheid bestaat en er geen keuze is, dan is er ook geen besluitvormingstaak;
• er zijn factoren die bepaalde beperkingen opleggen aan de mogelijke manieren om het probleem op te lossen en het doel te bereiken. Deze factoren worden bepaald door de context van het te oplossen probleem en kunnen van uiteenlopende aard zijn: fysiek, technisch, economisch, sociaal, persoonlijk of anders;
• er is een persoon of groep personen die belang heeft bij de oplossing van het probleem, gemachtigd is om een bepaald alternatief te kiezen en verantwoordelijkheid draagt voor de uitvoering van het genomen besluit.

Typisch schema van het besluitvormingsproces

De levenscyclus van de oplossing van een probleem bestaat uit meerdere fasen en vormt een meerstappige iteratieve procedure.

1. Het ontstaan van de noodzaak tot besluitvorming

De noodzaak tot besluitvorming ontstaat bij het optreden van een probleemситуatie situatie. In dat geval wordt het probleem geïdentificeerd, dat wil zeggen: er wordt een inhoudelijke beschrijving van het probleem gegeven, het gewenste resultaat van de oplossing wordt bepaald en de bestaande beperkingen worden beoordeeld.

2. Het formuleren van de besluitvormingstaak

In de volgende fase wordt de taak geformuleerd. Daarvoor is het nodig de verzameling mogelijke oplossingen (alternatieven) te bepalen. Afhankelijk van de complexiteit van het probleem kan hun aantal variëren van enkele tot honderden of zelfs duizenden. Theoretisch kan de verzameling varianten oneindig zijn.

Om alle alternatieven te beschrijven is doorgaans het verzamelen en analyseren van informatie vereist die verband houdt met het probleem en de manieren om het op te lossen. Het ontbreken van de nodige gegevens kan het probleem onoplosbaar maken, wat leidt tot de noodzaak terug te keren naar eerdere fasen of de probleemformulering zelf te herzien.

In complexe situaties kan het nodig zijn een speciaal model te ontwikkelen (meestal een wiskundig model), waarmee het probleem vereenvoudigd en geformaliseerd kan worden met het oog op het vinden van een oplossing.

Opgemerkt wordt dat een duidelijke beschrijving van het probleem in de eerste fase de daaropvolgende stappen wezenlijk kan beïnvloeden, en in sommige gevallen onmiddellijk kan leiden tot een formele taakstelling, waarbij tussenliggende fasen worden overgeslagen.

3. Zoeken en kiezen van een oplossing

In deze fase wordt:

• een oplossingsmethode gekozen uit bekende methoden of wordt een nieuwe ontwikkeld;
• een analyse van mogelijke alternatieven uitgevoerd;
• de beste variant beoordeeld en gekozen.

Soms levert deze fase geen moeilijkheden op, maar meestal is zij arbeidsintensief en vereist zij de inzet van specialisten en het gebruik van rekentechnologie.

Zelfs na alle procedures is het echter niet altijd mogelijk een definitieve oplossing te kiezen. Er kunnen situaties optreden waarin:

• de gewenste variant ontbreekt;
• de oplossing instabiel blijkt;
• het model herzien of de gegevens opnieuw verzameld moeten worden.

In deze gevallen is het mogelijk:

• terug te keren naar een herziening van de taakstelling;
• het model te wijzigen;
• de samenstelling van de alternatieven te veranderen (uitbreiden of inperken van de verzameling);
• nieuwe varianten te genereren.

Zelfs bij het ontbreken van een oplossing kan deze fase leiden tot een dieper begrip van het probleem en het aan het licht brengen van nieuwe aspecten die eerder niet in aanmerking waren genomen.

4. Uitvoering en afsluiting van de levenscyclus

Als een aanvaardbare variant gevonden is, begint de fase van uitvoering van het besluit, die omvat:

• de implementatie van het genomen besluit;
• de bewaking van het uitvoeringsproces;
• de beoordeling van de resultaten.

Hoewel de uitvoering formeel geen deel uitmaakt van de besluitvormingsprocedure, is zij van belang vanuit methodologisch en praktisch oogpunt. Deze fase:

• sluit de levenscyclus van de probleemситуatie situatie af;
• kan een nieuw probleem initiëren dat een verdere oplossing vereist.

Het besluitvormingsprobleem

Het besluitvormingsprobleem — doet zich voor in die gevallen waarin een probleem (taak) zo complex wordt dat er voor de formulering (opstelling) ervan niet onmiddellijk een geschikt formaliseringsapparaat toegepast kan worden, en wanneer het proces van taakstelling de deelname van specialisten uit verschillende kennisgebieden vereist.

Dit leidt ertoe dat de taakstelling zelf een probleem wordt, waarvoor speciale benaderingen, technieken en methoden ontwikkeld moeten worden. In dergelijke gevallen ontstaat de noodzaak het probleemgebied van de besluitvorming (de probleemситуatie situatie) te bepalen; de factoren die de oplossing beïnvloeden te identificeren; technieken en methoden te kiezen die het mogelijk maken de taak zodanig te formuleren of te stellen dat haar oplossing kan worden aanvaard.

Zo moet voor besluitvorming een uitdrukking verkregen worden die het doel verbindt met de middelen om het te bereiken, met behulp van ingevoerde criteria voor de beoordeling van de bereikbaarheid van het doel en de beoordeling van de middelen. Dergelijke uitdrukkingen hebben in parallel ontstane toegepaste richtingen verschillende benamingen gekregen: functioneringscriterium; criterium of prestatie-indicator, doelstelling- of criteriafunctie, doelfunctie, enzovoort.