Beslissingstheorie

Beslissingstheorie — een interdisciplinaire wetenschappelijke richting gericht op de ontwikkeling van methoden, modellen en procedures die een rationele en onderbouwde keuze van één of meerdere handelingsopties mogelijk maken onder omstandigheden van beperkte middelen, meervoudige doelen, onzekerheid en risico.

Algemene definitie

Besluitvorming is een bewust keuzeproces waarbij de beste optie — in een bepaalde zin — wordt geselecteerd uit een gegeven verzameling toegestane alternatieven. In professionele activiteiten neemt dit proces de vorm aan van een specifieke vorm van menselijke activiteit, die bijzonder relevant is in management, ontwerp, planning en andere vormen van doelgericht gedrag.

Het wezen van de beslissingstheorie is het voorzien van de beslisser (ook wel aangeduid als de persoon die de beslissing neemt) van middelen voor:

• het formaliseren van het probleem,
• het identificeren van de verzameling toegestane oplossingen,
• het beoordelen van mogelijke gevolgen,
• het onderbouwd kiezen van voorkeursalternatieven vanuit het oogpunt van gegeven doelen en beperkingen.

Doelen en taken van de theorie

Het hoofddoel van de beslissingstheorie is de ontwikkeling van instrumenten voor rationele keuze. Tot de taken behoren:

• het opstellen van modellen van voorkeuren en doelen;
• het beschrijven van condities van onzekerheid, risico en conflict;
• het formaliseren van het proces van beoordeling van alternatieven;
• het ontwikkelen van procedures voor vergelijking, rangschikking, aggregatie en selectie van opties;
• het analyseren van de robuustheid en onderbouwdheid van beslissingen;
• het creëren van modellen en algoritmen ter ondersteuning van besluitvorming.

Methodologische functie

De beslissingstheorie is geen universeel recept, maar dient als instrument voor de rationalisering van het denken en de logische ondersteuning van keuze. De praktische waarde ervan ligt in de mogelijkheid om:

• de taak te structureren en te formaliseren,
• beperkingen en doelen te verduidelijken,
• toegestane oplossingen te onderzoeken,
• de onderbouwdheid en reproduceerbaarheid van de keuze te vergroten.

Plaats en rol in het stelsel van wetenschappen

De beslissingstheorie is in de tweede helft van de twintigste eeuw als een afzonderlijk kennisgebied tot stand gekomen, in nauwe samenhang met de ontwikkeling van systeemanalyse, cybernetica, besturingstheorie, economie en toegepaste wiskunde. Daarin zijn ideeën en methoden geïntegreerd die zijn ontleend aan:

• systeemanalyse;
• operationeel onderzoek;
• theorie van statistische beslissingen;
• speltheorie;
• theorie van optimale besturing;
• economische cybernetica;
• informatica en kunstmatige intelligentie;
• cognitieve psychologie;
• gedragstheorie en gedragseconomie.

Elk van deze disciplines beschouwt het keuzevraagstuk vanuit zijn eigen methodologische positie, toegepast op objecten van uiteenlopende aard — van technische systemen tot menselijk gedrag. Als resultaat is een integratief wetenschappelijk vakgebied ontstaan dat besluitvorming bestudeert als een universeel proces van doelgericht handelen.

Kenmerken als toegepaste discipline

De beslissingstheorie wordt het meest effectief toegepast wanneer haar methoden bewust en doelgericht worden gebruikt — in overeenstemming met de bijzonderheden van de concrete situatie. Ze vervangt niet het denkproces of de wilsdaad van keuze, maar biedt instrumenten voor systematische analyse, het zoeken naar oplossingen en de onderbouwing daarvan.

In wezen is het een theorie van het zoeken naar en het rationeel kiezen van de meest wenselijke alternatieven onder omstandigheden van beperkte informatie en meervoudige doelen.