Alternatif (Karar Verme)

Alternatif, karar teorisi bağlamında, bir hedefe ulaşmak veya bir sorunu çözmek için karar vericiye sunulan olası eylem seçeneklerinden biridir. Başka bir deyişle, alternatif belirli bir kümeden seçilebilecek ayrı bir karardır. Anlamlı bir seçimin yapılabilmesi için en az iki alternatifin varlığı zorunlu koşuldur.

Klasik Karar Teorisinde Alternatifler

Klasik karar teorisi, tam anlamıyla rasyonel bir seçim varsayımından hareket eder. Bu çerçevede karar verme problemi, rasyonel bir etkenin en iyisini seçmesi gereken bir alternatifler kümesi üzerinden formüle edilir. Her alternatif, karar vericinin gerçekleştirebileceği somut bir kararı temsil eder. Klasik teori genellikle alternatifler kümesinin önceden belirlendiğini ve karar verici tarafından bilindiğini, karar vericinin ise tüm alternatifleri tanımlayabildiğini ve her seçeneğin sonuçlarını değerlendirebildiğini varsayar.

Kesinlik koşullarında her alternatif tek ve bilinen bir sonuca yol açar; belirsizlik koşullarında ise sonuç dış faktörlere (doğanın durumlarına) bağlıdır. Rasyonel strateji, optimallik kriterlerine dayanır: maksimum beklenen değer kriterine göre en yüksek beklenen değere sahip alternatif seçilir; daha karmaşık bir yaklaşım ise beklenen faydanın maksimize edilmesidir.

Çok Kriterli Karar Analizinde Alternatifler

Çok Kriterli Karar Analizi (ÇKKA), alternatifleri bir dizi kriter üzerinden değerlendirir. Çok sayıda alternatif ve kriter söz konusu olduğunda görev, alternatifleri sıralamak veya en iyisini seçmektir.

ÇKKA'nın temelini alternatif değerlendirme matrisi oluşturur; satırlar alternatifleri, sütunlar kriterleri temsil eder ve hücrelerde Kj​(ai​) değerleri yer alır.

Temel kavram Pareto dominansıdır: X alternatifi, tüm kriterlerde Y'den kötü olmadığı ve en az bir kriterde Y'yi geçtiği durumlarda Y'yi domine eder. Domine edilen alternatifler elenip çıkarılır. Kriter çatışması durumunda (bir seçeneğin bazı göstergeler bakımından daha iyi, diğerleri bakımından daha kötü olduğu durumlarda) Pareto-optimal çözümler kümesi oluşur.

Çok kriterli alternatifleri karşılaştırma yöntemleri şunlardır:

• Tek bir fayda fonksiyonu oluşturma (örneğin, ağırlıklı puan toplamı)
• İkili karşılaştırmalar (Saaty'nin AHP yöntemi)
• Sıralama tabanlı yaklaşımlar (ELECTRE, PROMETHEE)

ÇKKA, kriterler olasılıksal nitelik taşıdığında veya değerlendirmeler bulanık biçimde ifade edildiğinde, risk altında karar teorisinin unsurlarını harmanlayarak belirsizliğin dikkate alınmasıyla sıklıkla bütünleştirilir.

Alternatiflerin Sınıflandırılması

• Ayrık ve sürekli alternatifler. Alternatifler kümesi sonlu ve ayrık ya da sonsuz (sürekli) olabilir. Sürekli parametreler söz konusu olduğunda problem matematiksel bir optimizasyon problemine dönüşür.
• Birbirini dışlayan ve birleştirilebilir alternatifler. Alternatifler genellikle birbirini dışlar (yalnızca biri seçilir). Bazen birden fazla seçeneğin ya da bunların kombinasyonlarının seçilmesine izin verilir; bu durumda basit seçenekler kümesinden oluşan üst düzey bir alternatif ortaya çıkar.
• Domine eden ve domine edilen alternatifler. Dominans ilkesine göre, A alternatifi tüm kriterlerde B'den kötü sonuç vermiyorsa ve bazı kriterlerde daha iyi sonuç veriyorsa A, B'yi domine eder. Domine edilen alternatifler değerlendirme dışı bırakılır. Domine edilmeyen alternatifler etkin sayılır ve Pareto-optimal çözümler kümesini oluşturur.
• Statik ve dinamik alternatifler. Basit modellerde tek seferlik bir seçim yapılır; karmaşık çok aşamalı problemlerde ise alternatifler her aşamada karar ağacı modeli kullanılarak ele alınır.

Alternatiflerin Temsil ve Karşılaştırma Yöntemleri

Karar analizi için aşağıdaki araçlar kullanılır:

Karar matrisi – satırları alternatifleri, sütunları değerlendirme faktörlerini gösteren bir tablodur. Temel türleri:

• Belirsizlik içeren problemler için «alternatifler × sonuçlar» matrisi (kazanç matrisi)
• Çok kriterli problemler için «alternatifler × kriterler» matrisi

Karar ağacı – karar ve olayların sırasını gösteren grafiksel bir şemadır. Şunları içerir: Karar düğümleri (kareler) – alternatiflerin seçimi; olasılık düğümleri (daireler) – rastlantısal sonuçlar; dallar ve sonuçlarıyla birlikte uç düğümler. Karar ağacı, her stratejinin değerini «geri katlama» yöntemiyle hesaplamayı mümkün kılar ve özellikle aşamalı kararlar için yararlıdır.

Tercih ve fayda fonksiyonları, her seçeneğe tercih derecesini yansıtan bir sayı atar. Şu amaçlarla kullanılır:

• Farklı boyutlardaki kriterleri ortak bir ölçeğe dönüştürme
• Seçimin matematiksel optimizasyonu
• Alternatiflerin sıralanması ve «ya-şa» analizi

Diğer araçlar arasında karar diyagramları, etkinlik sınırları ve etkileşimli karar destek sistemleri yer alır.

Sınırlı Rasyonellik ve Alternatif Seçiminin Davranışsal Boyutları

Sınırlı rasyonellik (Herbert Simon'ın kavramı), optimal çözümü aramak için yeterli kaynağın bulunmadığı durumları tanımlar. Maksimizasyon yerine satisficing stratejisi uygulanır; bu strateji, kişinin mevcut tüm seçenekleri analiz etmeden ilk tatmin edici alternatifi seçtiği, yani «yeterince iyi» çözümün arandığı bir yaklaşımdır.

Sezgisel seçim stratejileri, insanların basitleştirilmiş kurallar kullandığını ortaya koymaktadır:

• Görünüşe göre eleme: alternatiflerin önemli kriterlere göre sırayla elendiği yaklaşım
• Sözlüksel seçim: tercih, birincil kriterde en iyi olan alternatife verilir

Bağlamın ve alternatiflerin sunumunun etkisi şu etkilerle kendini gösterir:

• Tuzak etkisi: domine edilen bir alternatifin eklenmesi, temel seçenekler arasındaki tercihleri değiştirir
• Seçim paradoksu: seçenek fazlalığı karar almayı güçleştirir
• Çerçeveleme etkisi: aynı alternatifin farklı biçimlerde sunulması seçimi etkiler