---
title: "Systems approach — رویکرد سیستمی"
source: "https://systems-analysis.info/int/Systems_approach_%E2%80%94_%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF_%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%85%DB%8C"
wiki: "systems-analysis.info/int"
article: "Systems_approach_—_رویکرد_سیستمی"
language: "fa"
categories:
  - "Category:Persian"
  - "Category:Systems approach"
  - "Category:Systems theory"
revision_id: 7668
wiki_created_at: 2026-09-07T01:05:18Z
wiki_modified_at: 2026-09-07T01:05:18Z
downloaded_at: 2026-09-07T23:20:12Z
---

# Systems approach — رویکرد سیستمی

**رویکرد سیستمی** — جهت‌گیری روش‌شناختی در شناخت علمی و فعالیت عملی است که بر بررسی اشیاء به‌مثابه سیستم‌ها — مجموعه‌های یکپارچه‌ای از عناصر به‌هم‌پیوسته — استوار است و به‌ویژه در مورد اشیاء پیچیده کاربرد دارد. شایان ذکر است که رویکرد سیستمی بیشتر نه به‌عنوان یک نظریه دقیق، بلکه به‌عنوان مجموعه‌ای از اصول روش‌شناختی و رهنمودهای اکتشافی عمل می‌کند. این رویکرد به تحلیل، مدل‌سازی، ترکیب دانش و مدیریت چنین اشیائی در حوزه‌های گوناگون دانش و عمل کمک می‌کند.

## دلایل پیدایش

رویکرد سیستمی به‌عنوان مرحله‌ای طبیعی در تکامل علم پدید آمد؛ علمی که با محدودیت‌های روش‌های کلاسیک (عنصرگرایی، مکانیسم‌گرایی) در مطالعه اشیاء پیچیده و در‌حال‌توسعه (زیستی، اجتماعی، فنی) روبه‌رو شده بود. روش‌های کلاسیک که بر تجزیه کل به عناصر متمرکز بودند، برای درک یکپارچگی، روابط متقابل، سازمان و پویایی چنین اشیائی، و نیز برای حل مسائل جامع عملی (مدیریت، طراحی) که در نیمه دوم قرن بیستم اهمیت یافتند، ناکافی بودند.<sup>[\[1\]](https://systems-analysis.info/int/Systems_approach_%E2%80%94_%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF_%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%85%DB%8C#cite_note-1)</sup>

پیدایش رویکرد سیستمی همچنین با تکامل عمومی تأمل علمی (چرخش روش‌شناختی) پیوند دارد: گذار از هستی‌شناسی (تمرکز بر شیء) و معرفت‌شناسی (تمرکز بر رابطه سوژه-شیء) به روش‌شناسی، که در آن تأکید به ابزارها، روش‌ها و سازمان‌دهی فعالیت شناختی و عملی منتقل می‌شود. *این جهت‌گیری امکان شناسایی کاستی‌های رویکردهای پیشین را فراهم می‌آورد و به ساخت موضوعات مطالعاتی و برنامه‌های پژوهشی جدید یاری می‌رساند.*

## اصول بنیادین

رویکرد سیستمی مستلزم موارد زیر است:

- بررسی شیء به‌مثابه یک سیستم یکپارچه متشکل از عناصر به‌هم‌پیوسته و متعامل که سازمان آن را شکل می‌دهند و یکپارچگی‌اش را تضمین می‌کنند؛<sup>[\[2\]](https://systems-analysis.info/int/Systems_approach_%E2%80%94_%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF_%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%85%DB%8C#cite_note-2)</sup>
- تحلیل ساختار (عناصر و روابط اساسی، از جمله روابط سیستم‌ساز، میان آن‌ها) و کارکردهای سیستم، و نیز تعامل آن با محیط بیرونی؛<sup>[\[3\]](https://systems-analysis.info/int/Systems_approach_%E2%80%94_%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF_%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%85%DB%8C#cite_note-3)</sup>
- در نظر گرفتن سلسله‌مراتب سیستم‌ها، که در آن هر زیرسیستم می‌تواند به‌عنوان سیستمی در سطح پایین‌تر در نظر گرفته شود و خود سیستم بخشی از فراسیستم را تشکیل می‌دهد؛
- انتقال تمرکز از تحلیل ویژگی‌های ماهوی و «عینی» به مطالعه روابط، پیوندها، ساختار، سازمان و مدیریت در سیستم؛
- ساخت مدل‌های تعمیم‌یافته و خاص از سیستم‌ها، از جمله مدل‌های احتمالاتی که ماهیت تصادفی رفتار بسیاری از سیستم‌ها را بازتاب می‌دهند؛
- تمایز دو تأکید روش‌شناختی در پژوهش: ۱) حرکت از یکپارچگی داده‌شده به شناسایی روابط تأمین‌کننده آن *و سازوکارهای حفظ آن*؛ ۲) حرکت از پیوستگی داده‌شده (انواع روابط) به تعیین مرزها و ویژگی‌های سیستم یکپارچه؛
- استفاده از روش‌ها و مدل‌های میان‌رشته‌ای برای مطالعه سیستم‌های ماهیت‌های گوناگون.

## اصول رویکرد سیستمی

اصول کلیدی رویکرد سیستمی عبارتند از:

- یکپارچگی و نوظهوری (Emergentness) — سیستم به‌عنوان یک کل واحد در نظر گرفته می‌شود که دارای خواص نوظهور جدیدی است که در عناصر آن به‌طور جداگانه وجود ندارند و به مجموع آن‌ها تقلیل‌پذیر نیستند؛
- سلسله‌مراتب — سیستم‌ها از زیرسیستم‌ها تشکیل شده و بخشی از فراسیستم‌ها را تشکیل می‌دهند و ساختاری سلسله‌مراتبی می‌سازند؛<sup>[\[4\]](https://systems-analysis.info/int/Systems_approach_%E2%80%94_%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF_%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%85%DB%8C#cite_note-4)</sup>
- ساختارمندی — تحلیل سازمان درونی سیستم که نه‌تنها عناصر، بلکه روابط تعیین‌کننده میان آن‌ها را نیز دربر می‌گیرد؛<sup>[\[5\]](https://systems-analysis.info/int/Systems_approach_%E2%80%94_%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF_%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%85%DB%8C#cite_note-5)</sup>
- کارکردمندی — مطالعه کارکردهای سیستم و عناصر آن که در جهت دستیابی به اهداف سیستم یا حفظ وجود آن هستند؛
- توسعه — سیستم‌ها به‌عنوان موجودیت‌هایی پویا در نظر گرفته می‌شوند که در طول زمان دستخوش تغییر و تکامل می‌شوند؛
- تعامل با محیط — توجه به این واقعیت که سیستم نه به‌صورت منزوی بلکه در تبادل ماده، انرژی و اطلاعات با محیط بیرونی (محیط زیست) وجود دارد.<sup>[\[6\]](https://systems-analysis.info/int/Systems_approach_%E2%80%94_%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF_%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%85%DB%8C#cite_note-6)</sup>

## کاربرد

رویکرد سیستمی در حوزه‌های گوناگونی به‌طور گسترده به‌کار می‌رود، از جمله:

- علم و فناوری (به‌ویژه در طراحی و تحلیل سیستم‌های پیچیده (نگاه کنید به مهندسی سیستم‌ها)
- اقتصاد و مدیریت
- علوم اجتماعی
- اکولوژی و زیست‌شناسی

به‌کارگیری اصول رویکرد سیستمی به شناسایی واقعیت شناختی گسترده‌تر و تدوین طرح‌های تبیینی جدید برای پدیده‌های پیچیده کمک می‌کند.

## تاریخ توسعه

اندیشه‌های پژوهش سیستمی اشیاء را می‌توان از فلسفه باستان (افلاطون، ارسطو) و فلسفه دوران جدید (کانت، شلینگ) پی گرفت؛ این اندیشه‌ها در آثار ک. مارکس، چ. داروین و دیگران بسط یافتند. پایه‌های رویکرد سیستمی مدرن در اواسط قرن بیستم در چارچوب نظریه عمومی سیستم‌ها که توسط لودویگ فون برتالانفی تدوین شد، گذاشته شدند. در اتحاد شوروی، ای. و. بلاوبرگ، و. ن. سادوفسکی و اِ. گ. یودین سهم بسزایی در توسعه رویکرد سیستمی داشتند و به‌ویژه در تبیین مبانی فلسفی و روش‌شناختی پژوهش‌های سیستمی مبتنی بر اصل سیستمیت و مرتبط با ماتریالیسم دیالکتیک نقش برجسته‌ای ایفا کردند.

## منابع:

- *بلاوبرگ ای.و.*, *یودین اِ.گ.* شکل‌گیری و ماهیت رویکرد سیستمی. مسکو، ۱۹۷۳؛
- *سادوفسکی و.ن.* مبانی نظریه عمومی سیستم‌ها. تحلیل منطقی-روش‌شناختی. مسکو، ۱۹۷۴؛
- *اویموف آ.ای.* رویکرد سیستمی و نظریه عمومی سیستم‌ها. مسکو، ۱۹۷۸؛
- *بلاوبرگ ای.و.* مسئله یکپارچگی و رویکرد سیستمی. مسکو، ۱۹۹۷؛
- *یودین اِ.گ.* روش‌شناسی علم. سیستمیت. فعالیت. مسکو، ۱۹۹۷؛
- پژوهش‌های سیستمی. مسائل روش‌شناختی. سالنامه. مسکو: ناوکا؛
- *Churchman С.W.* The Systems Approach. Ν. Υ., 1968;
- Trends in General Systems Theory / Ed. G. Klir. N. Y., 1972;
- General Systems Theory. Yearbook, vol. 1–30. N. Y., 1956–85;
- Critical Systems Thinking. Directed Readings / Ed. R.L. Flood, M.C. Jackson. N. Y., 1991;

## همچنین ببینید

- سیستم
- تحلیل سیستمی
- مهندسی سیستم‌ها
- نظریه عمومی سیستم‌ها

## یادداشت‌ها

1.  <span id="cite_note-1">[↑](https://systems-analysis.info/int/Systems_approach_%E2%80%94_%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF_%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%85%DB%8C#cite_ref-1) «Изменяются основные категории мышления... во всех областях современного знания мы вынуждены сталкиваться с необходимостью анализа сложных объектов, определенных «целостностей» или «систем». Это ведет к фундаментальной переориентации научного мышления.» — Л. фон Берталанфи**,** *Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 31-32*.</span>
2.  <span id="cite_note-2">[↑](https://systems-analysis.info/int/Systems_approach_%E2%80%94_%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF_%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%85%DB%8C#cite_ref-2) «...объекты рассматриваются как системы, т. е. как множества взаимосвязанных элементов, выступающих как единое целое.» — И. В. Блауберг, В. Н. Садовский, Э. Г. Юдин, *Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 8*.</span>
3.  <span id="cite_note-3">[↑](https://systems-analysis.info/int/Systems_approach_%E2%80%94_%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF_%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%85%DB%8C#cite_ref-3) «\[Задачи системного подхода включают\] проблему иерархического строения систем и поиски вытекающей отсюда специфики взаимосвязи различных уровней системного объекта;» — И. В. Блауберг, В. Н. Садовский, Э. Г. Юдин, *Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 17*.</span>
4.  <span id="cite_note-4">[↑](https://systems-analysis.info/int/Systems_approach_%E2%80%94_%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF_%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%85%DB%8C#cite_ref-4) «Сложность и многообразие элементов, связей и отношений объекта как системы обусловливают иерархическое строение системы...» — В. Н. Садовский, *Основания общей теории систем. С. 17*.</span>
5.  <span id="cite_note-5">[↑](https://systems-analysis.info/int/Systems_approach_%E2%80%94_%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF_%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%85%DB%8C#cite_ref-5) «Существенным моментом характеристики любой системы является выделение... системообразующих связей и отношений. Именно эти связи и отношения выражают целостные, интегративные свойства системы, определяют ее специфику.» — В. Н. Садовский, *Основания общей теории систем. С. 83*.</span>
6.  <span id="cite_note-6">[↑](https://systems-analysis.info/int/Systems_approach_%E2%80%94_%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF_%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%85%DB%8C#cite_ref-6) «Исследование объекта как системы в методологическом плане неотделимо от анализа условий его существования и от анализа среды системы.» — В. Н. Садовский, *Основания общей теории систем. С. 17*</span>