---
title: "Rozwój podejścia systemowego"
source: "https://systems-analysis.info/int/Rozw%C3%B3j_podej%C5%9Bcia_systemowego"
wiki: "systems-analysis.info/int"
article: "Rozwój_podejścia_systemowego"
language: "pl"
categories:
  - "Category:Polish"
  - "Category:Systems approach"
revision_id: 6503
wiki_created_at: 2026-09-07T00:05:28Z
wiki_modified_at: 2026-09-07T00:05:28Z
downloaded_at: 2026-09-07T23:14:12Z
---

# Rozwój podejścia systemowego

**Historia rozwoju podejścia systemowego** — to droga od filozoficznego rozumienia złożoności do tworzenia narzędzi zarządzania tą złożonością. Analiza systemowa połączyła wiele dyscyplin, stając się nieodłączną częścią naukowego i praktycznego instrumentarium XXI wieku.

Analiza systemowa jako kierunek naukowy ukształtowała się w XX wieku, jednak jej korzenie sięgają głębokiej starożytności i związane są z ewolucją pojęć o **całościowości, wzajemnym oddziaływaniu części i całości, strukturalności i dynamice systemów**. Historia rozwoju analizy systemowej odzwierciedla przejście od filozoficznego rozumienia systemowości do tworzenia sformalizowanych metod modelowania i zarządzania złożonymi obiektami.

## Antyczne i przedaukowe źródła

Idee leżące u podstaw analizy systemowej spotykamy już w filozofii starożytnej Grecji. **Arystoteles** sformułował zasadę, według której *całość jest czymś więcej niż suma jej części* — jest to jedno z pierwszych wyrażeń idei systemowej całościowości. W epoce Renesansu i czasach nowożytnych pogłębiały się wyobrażenia o strukturze i porządku w przyrodzie dzięki **metodom indukcji i dedukcji** (F. Bacon, R. Descartes), a także tworzeniu matematycznych modeli wzajemnych oddziaływań (I. Newton, G. Leibniz).

## XIX wiek: kształtowanie się przesłanek myślenia systemowego

W XIX wieku pojawiają się podejścia odzwierciedlające idee zorganizowania i całościowości:

- W chemii (A. Butlerow) — teoria budowy chemicznej jako przykład systemowej zależności właściwości od struktury;
- W biologii — teoria komórkowa (Schwann i Schleiden), idee adaptacji i ewolucji (H. Spencer, K. Darwin);
- W filozofii — różnicowanie i integracja jako procesy uniwersalne.

Pojawia się potrzeba integracji wiedzy humanistycznej i formalnej — przesłanka przyszłych nauk interdyscyplinarnych.

## Początek XX wieku: narodziny kierunków systemowych

Na początku XX wieku podejmowane są próby zrozumienia **uniwersalnych prawidłowości organizacyjnych**:

- **A. A. Bogdanow** wprowadza pojęcie *tektologii* — powszechnej nauki organizacyjnej, w której opisuje zasadę **ruchomej równowagi** jako formę istnienia systemów otwartych;
- **E. Bauer** formułuje zasadę **zasadniczej nierównowagi systemów żywych**, podkreślając ich aktywny charakter i stałe zużywanie energii dla utrzymania integralności strukturalnej.

Zarówno tektologia Bogdanowa, jak i zasada nierównowagi Bauera stały się ideologicznymi i metodologicznymi poprzednikami wielu późniejszych kierunków w naukach o systemach, w tym:

- ogólnej teorii systemów L. von Bertalanffy'ego,
- synergetyki H. Hakena,
- teorii samoorganizacji i dynamiki nieliniowej,

### Tektologia A. A. Bogdanowa

Jednym z pierwszych podejść do myślenia systemowego była tektologia, opracowana przez A. A. Bogdanowa (prawdziwe imię i nazwisko — Aleksandr Aleksandrowicz Malinowski). W swojej wielotomowej pracy „Tektologia. Powszechna nauka organizacyjna" (1903–1922) Bogdanow dążył do wyodrębnienia uniwersalnych praw organizacyjnych działających na wszystkich poziomach: fizycznym, biologicznym, społecznym i kulturowym.

Kluczowe twierdzenie tektologii — zasada ruchomej równowagi, według której każdy zorganizowany system utrzymuje swoją stabilność dzięki nieprzerwanej interakcji ze środowiskiem zewnętrznym i kompensacji zachodzących zmian. W tym sensie system jest traktowany jako aktywny uczestnik wymiany materii, energii i informacji, a jego stabilność — wynikiem dynamicznej równowagi.

Bogdanow faktycznie jako jeden z pierwszych wprowadza pojęcie systemu otwartego, choć posługuje się własnym aparatem pojęciowym — „ingresja", „egresja", „desymilacja", „asymilacja" i in. Pomimo złożoności terminologii, tektologia wyprzedziła wiele idei ogólnej teorii systemów i dynamiki systemowej.

### Zasada nierównowagi E. Bauera

W latach 30. XX wieku węgiersko-rosyjski biolog Erwin Bauer zaproponował fundamentalną dla biologii i teorii systemów zasadę: systemy żywe są zasadniczo nierównowagowe. W jego dziele „Biologja teoretyczna" (1935) przedstawiona jest idea, że w odróżnieniu od obiektów fizycznych i chemicznych, systemy żywe nigdy nie znajdują się w stanie równowagi, lecz nieustannie wykonują pracę przeciwko entropii kosztem własnej energii swobodnej.

Organizm, według Bauera, nie tylko zużywa energię zewnętrzną, lecz wykorzystuje ją przede wszystkim do podtrzymywania swojej wewnętrznej nierównowagowej struktury. Oznacza to, że stabilność systemu żywego zapewniana jest nie tylko zewnętrznym dopływem energii, ale i jej aktywnym redystrybuowaniem oraz akumulowaniem w strukturach celowych — zapowiedź pojęć „biopotencjał" i „aktywność celowa".

Bauer w ten sposób uzasadnił wewnętrzną ukierunkowność i zorganizowanie systemów żywych, czyniąc krok w stronę rozumienia samoorganizacji i zrównoważonego rozwoju, co stało się kluczowe dla przyszłych koncepcji systemów o zachowaniu celowym.

## Połowa XX wieku: instytucjonalizacja podejścia systemowego

W drugiej ćwierci XX wieku podejście systemowe przeszło z fazy poszukiwań teoretycznych do naukowej instytucjonalizacji. Przejawiło się to w kształtowaniu samodzielnych dyscyplin, szkół akademickich, terminów i pojęć naukowych, struktur organizacyjnych, a także w pojawieniu się praktycznie zorientowanych kierunków analizy systemowej.

W tym okresie myślenie systemowe zaczyna przybierać uformowane kształty naukowe:

- **Cybernetyka** (N. Wiener) — nauka o sterowaniu i łączności w żywych organizmach i maszynach;
- **Badania operacyjne** — interdyscyplinarne podejście do rozwiązywania zadań zarządzania i optymalizacji, rozwijane od lat 40. XX wieku;
- **Ogólna teoria systemów** (L. von Bertalanffy) — koncepcja systemu otwartego, zdolnego do samoregulacji i komplikowania się wbrew entropii.

### Cybernetyka i zastosowania inżynierskie

Jednym z kluczowych etapów instytucjonalizacji było ukształtowanie się **cybernetyki** jako nauki o sterowaniu, łączności i regulacji w systemach technicznych, biologicznych i społecznych. Cybernetyka uzyskała impuls w latach 40. XX wieku, między innymi dzięki pracom **Norberta Wienera**, który sformułował podstawy uniwersalnego podejścia do systemów samoregulujących się.

Idee cybernetyki zostały przyjęte i rozwinięte w ZSRR. W 1959 roku przy Prezydium AN ZSRR utworzono **Radę Naukową ds. kompleksowego problemu „Cybernetyka"** pod kierownictwem akademika **A. I. Berga**. W tym samym czasie zaczęły aktywnie rozwijać się **kierunki biotechniczne i inżynierskie**, obejmujące automatyzację, sterowanie i przetwarzanie informacji.

### Badania operacyjne

Równolegle kształtował się kierunek **badań operacyjnych (BO)** — dyscypliny ukierunkowanej na rozwiązywanie praktycznych zadań zarządzania, planowania i optymalizacji w warunkach ograniczoności zasobów i niepewności. BO wyrosło z zastosowań wojskowych okresu II wojny światowej i szybko rozprzestrzeniło się w ekonomii, logistyce i przemyśle. W ZSRR rozwój BO związany jest z takimi uczonymi jak **L. W. Kantorowicz**, **J. S. Wentcel**, **N. P. Buslenko**, **N. N. Mojsiejew** i in., którzy wnieśli wkład w rozwój metod modelowania, analizy statystycznej, optymalizacji i modelowania symulacyjnego złożonych systemów.

### Kształtowanie się ogólnej teorii systemów

Znaczącym krokiem było sformułowanie **ogólnej teorii systemów (General System Theory)** przez austriackiego biologa **Ludwiga von Bertalanffy'ego**. Jego koncepcja **systemu otwartego**, znajdującego się w stałej interakcji ze środowiskiem, pozwoliła nadać sformalizowany i uniwersalny charakter myśleniu systemowemu. W odróżnieniu od cybernetyki, ukierunkowanej na sterowanie i sprzężenia zwrotne, teoria Bertalanffy'ego kładła nacisk na **strukturę, hierarchię i ewolucję systemów**.

### Powstanie analizy systemowej jako dziedziny stosowanej

W tym samym okresie kształtuje się **analiza systemowa** jako kierunek stosowany, zorientowany na:

- formułowanie złożonych zadań interdyscyplinarnych;
- modelowanie z uwzględnieniem wieloczynnikowości i niepewności;
- integrację różnych metod (formalnych i eksperckich);
- opracowywanie decyzji zarządczych.

## Druga połowa XX wieku: kształtowanie się analizy systemowej jako dyscypliny stosowanej

W drugiej połowie XX wieku analiza systemowa kształtuje się jako **teoria stosowana**, ukierunkowana na rozwiązywanie zadań w warunkach niepewności, wielokryterialności i wysokiej złożoności. Bodźcem do tego był rozwój:

- zautomatyzowanych systemów zarządzania (ZSZ),
- matematyki stosowanej i teorii podejmowania decyzji,
- inżynierii systemów i nauk o zarządzaniu.