--- title: "Pojęcie systemu" source: "https://systems-analysis.info/int/Poj%C4%99cie_systemu" wiki: "systems-analysis.info/int" article: "Pojęcie_systemu" language: "pl" categories: - "Category:Basic concepts" - "Category:Polish" - "Category:System" - "Category:Systems analysis" - "Category:Systems approach" - "Category:Systems theory" - "Category:Terms" revision_id: 5695 wiki_created_at: 2026-09-06T23:52:50Z wiki_modified_at: 2026-09-06T23:52:50Z downloaded_at: 2026-09-07T23:09:51Z --- # Pojęcie systemu **Pojęcie systemu** — podstawowa kategoria podejścia systemowego, której treść ewoluowała wraz z rozwojem nauki i pogłębianiem wyobrażeń o budowie i funkcjonowaniu złożonych obiektów. Prześledzenie tej ewolucji pozwala zrozumieć różne aspekty uwzględniane we współczesnych definicjach systemu. Historycznie rozumienie tego, czym jest system, przechodziło przez kilka etapów komplikowania się. ## Wczesne ujęcia: Elementy, Powiązania, Struktura Początkowo system był rozpatrywany przede wszystkim przez pryzmat jego składu i wewnętrznej organizacji. L. von Bertalanffy definiował system jako „kompleks oddziałujących na siebie komponentów" lub „zbiór elementów pozostających w określonych relacjach względem siebie".[\[1\]](https://systems-analysis.info/int/Poj%C4%99cie_systemu#cite_note-1)[\[2\]](https://systems-analysis.info/int/Poj%C4%99cie_systemu#cite_note-2) Głównymi składnikami takiego ujęcia były: - **Elementy** (części, komponenty): Pewien zbiór składników (\`A\`). - **Powiązania** (relacje): Istnienie oddziaływań lub zależności między elementami (\`R\`). - **Struktura**: Uporządkowanie elementów i powiązań. Formalnie mogło to być przedstawione jako para: *S = (A, R)* Niekiedy stosowano reprezentację przez część wspólną, podkreślającą, że system obejmuje tylko te elementy i powiązania, które tworzą całość: *S = A ∩ R* *Uwaga: Terminy „elementy" — „komponenty" oraz „powiązania" — „relacje" są często używane jako synonimy, choć „komponent" może oznaczać również zbiór elementów.* ## Podejście funkcjonalne: Wejścia, Wyjścia, Przekształcenie Później, zwłaszcza wraz z rozwojem cybernetyki, akcent przesunął się na funkcjonowanie systemu jako przekształcalnika:[\[3\]](https://systems-analysis.info/int/Poj%C4%99cie_systemu#cite_note-3)[\[4\]](https://systems-analysis.info/int/Poj%C4%99cie_systemu#cite_note-4) \- wejść (\`X\`) w wyjścia (\`Y\`) zgodnie z pewną regułą lub relacją (\`R\`). Taka reprezentacja (M. Mesarović): *S = (X, Y, R)* umożliwia zastosowanie modelu „czarnej skrzynki", analizując system na podstawie jego zewnętrznych przejawów bez wnikania w wewnętrzną strukturę. ## Uwzględnienie właściwości komponentów Do dokładniejszego modelowania konieczne stało się uwzględnienie właściwości (atrybutów) samych elementów (\`QA\`) oraz powiązań (\`QR\`). Definicja A. Halla obejmowała atrybuty elementów: *S = (A, R, QA)* A. I. Ujomow zaproponował dualne definicje, kładące nacisk albo na właściwości elementów, albo na właściwości relacji: *S = (A, R, QA)* *lub* *S = (A, R, QR)* ## Włączenie celu: Dla opisu systemów sterowanych, sztucznych i wielu biologicznych zasadnicze stało się włączenie celu (\`Z\`), odzwierciedlającego ukierunkowanie systemu lub pożądany wynik jego funkcjonowania:[\[5\]](https://systems-analysis.info/int/Poj%C4%99cie_systemu#cite_note-5)[\[6\]](https://systems-analysis.info/int/Poj%C4%99cie_systemu#cite_note-6)[\[7\]](https://systems-analysis.info/int/Poj%C4%99cie_systemu#cite_note-7) *S = (A, R, Z)* W analizie systemowej praca z celami jest centralnym etapem (zob. Cel w analizie systemowej). ## Oddziaływanie z otoczeniem i dynamika: Systemy otwarte Większość rzeczywistych systemów oddziałuje ze swoim otoczeniem. L. von Bertalanffy wprowadził koncepcję systemu otwartego, wymieniającego materię, energię lub informację ze środowiskiem (\`E\`).[\[8\]](https://systems-analysis.info/int/Poj%C4%99cie_systemu#cite_note-8) Uwzględnienie dynamiki wymagało również wprowadzenia przedziału czasowego (\`T\`). Definicja W. N. Sagatowskiego uwzględnia te aspekty: *S = (A, R, Z, E, T)* gdzie *A* – elementy funkcjonalne, *R* – relacje, *Z* – cel, *E* – środowisko, *T* – przedział czasowy. ## Rola obserwatora: Aspekt podmiotowy Począwszy od prac W. R. Ashby'ego, a zwłaszcza J. I. Czernaka, współczesne podejście systemowe jawnie włącza obserwatora (\`N\`) do rozważań. Opis systemu, jego granice, istotne elementy i powiązania, a także cele analizy zależą od podmiotu. Definicja Czernaka: „System jest odzwierciedleniem w świadomości podmiotu... właściwości obiektów i ich relacji...":[\[9\]](https://systems-analysis.info/int/Poj%C4%99cie_systemu#cite_note-9) *S = (A, R, Z, N)* Później Czerniak dodał również język obserwatora (\`LN\`): *S = (A, R, Z, N, LN)* Włączenie obserwatora podkreśla dialektykę obiektywnego i subiektywnego w badaniach systemowych oraz znaczenie poziomów (stratów) rozpatrywania systemu. ## Związek ewolucji pojęcia z rozwojem nauki Komplikowanie się pojęcia systemu przebiegało równolegle z rozwojem cybernetyki, ogólnej teorii systemów, analizy systemowej, badań operacyjnych i inżynierii systemów. Każdy z tych kierunków wnosił swój wkład w rozumienie struktury, zachowania, sterowania i rozwoju systemów (zob. Rozwój podejścia systemowego).[\[10\]](https://systems-analysis.info/int/Poj%C4%99cie_systemu#cite_note-10) ## Wybór definicji Wielość definicji odzwierciedla złożoność samego fenomenu systemu. Prowadząc analizę systemową, należy wybrać lub sformułować „roboczą" definicję adekwatną do celów badania i poziomu rozpatrywania. Definicja ta może być doprecyzowywana w trakcie analizy.[\[11\]](https://systems-analysis.info/int/Poj%C4%99cie_systemu#cite_note-11) ## Literatura - Volkova W.N. Kozłow W.N. — Analiza systemowa i podejmowanie decyzji. Słownik-informator. M: Wysszaja szkoła, 2004 - Volkova W. N., Denisow A. A. — Teoria systemów i analiza systemowa: podręcznik dla uczelni wyższych. M: Wydawnictwo Jurajt, 2025 - Volkova W.N. — Źródła i perspektywy rozwoju nauk o systemach. SPb. Politech-Press, 2022 - Badania systemowe. Rocznik. M. Wydawnictwo Nauka, 1969-88 - Bertalanffy L. von. Ogólna teoria systemów. - M.: Progress, 1969. - Sadowski W.N. Podstawy ogólnej teorii systemów. - M.: Nauka, 1974. - Blauberg I.W., Sadowski W.N., Judin E.G. Podejście systemowe i analiza systemowa. - M.: Nauka, 1977. - Pieregudow F.I., Tarasenko F.P. Wprowadzenie do analizy systemowej. - M.: Wysszaja szkoła, 1989. - System // Nowa encyklopedia filozoficzna: w 4 t. / Instytut Filozofii RAN. - M.: Myśl, 2001. - System // Wikipedia. URL: https://ru.wikipedia.org/wiki/Система (data dostępu: 28.04.2025). ## Przypisy 1. [↑](https://systems-analysis.info/int/Poj%C4%99cie_systemu#cite_ref-1) «Комплекс элементов, находящихся во взаимодействии.» — Л. фон Берталанфи, *Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 17*. 2. [↑](https://systems-analysis.info/int/Poj%C4%99cie_systemu#cite_ref-2) «Множество элементов с отношениями между ними и между их атрибутами.» — Р. Фейджин, А. Холл, *Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 17*. 3. [↑](https://systems-analysis.info/int/Poj%C4%99cie_systemu#cite_ref-3) «Система определяется как некоторое отношение, определённое на декартовом произведении некоторого семейства множеств.» — М. Месарович (цит. по А. И. Уемову), *Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 82*. 4. [↑](https://systems-analysis.info/int/Poj%C4%99cie_systemu#cite_ref-4) «Системы исследуются по их функциональному поведению: они подвергаются определенным воздействиям (данные на «входе» систем) и регистрируются их ответные реакции (данные на «выходе»); полученные результаты «кодируются на языке свойств системы.» — Ю. В. Сачков, *Системные исследования. Ежегодник 1969. С. 129*. 5. [↑](https://systems-analysis.info/int/Poj%C4%99cie_systemu#cite_ref-5) «Система... воспринимает некоторые входы и... производит такие выходы, которые обеспечивают достижение цели – максимизации некоторой функции входов и выходов» — Ричард Кершнер (цит. по С. Янгу), *Системное управление организацией. С. 16*. 6. [↑](https://systems-analysis.info/int/Poj%C4%99cie_systemu#cite_ref-6) «Системный анализ — методология исследования... с помощью представления этих объектов в качестве целенаправленных систем...» — Ю.И. Черняк, статья «Системный анализ в управлении экономикой». 7. [↑](https://systems-analysis.info/int/Poj%C4%99cie_systemu#cite_ref-7) «Затем в определениях системы появляется понятие цель.» — В.Н. Волкова, А.А. Денисов, *Теория систем и системный анализ. С. 18*. 8. [↑](https://systems-analysis.info/int/Poj%C4%99cie_systemu#cite_ref-8) «Исследование объекта как системы в методологическом плане неотделимо от анализа условий его существования и от анализа среды системы.» — В. Н. Садовский, 9. [↑](https://systems-analysis.info/int/Poj%C4%99cie_systemu#cite_ref-9) «Система — это результат выбора исследователя, связанный с его целью и методологией.» — В.Н. Волкова, А.А. Денисов, *Теория систем и системный анализ. С. 20*. 10. [↑](https://systems-analysis.info/int/Poj%C4%99cie_systemu#cite_ref-10) «...понятие «система» стало широко использоваться в различных областях знаний, заинтересовало инженеров, и на определенной стадии развития научного знания теория систем оформилась в самостоятельную науку.» — В.Н. Волкова, А.А. Денисов, *Теория систем. С. 5*. 11. [↑](https://systems-analysis.info/int/Poj%C4%99cie_systemu#cite_ref-11) «Выбор определения системы отражает принимаемую концепцию и является фактически началом моделирования.» — В.Н. Волкова, А.А. Денисов, *Теория систем и системный анализ. С. 22*. ## Zobacz też - System - Definicje systemu - Podejście systemowe - Analiza systemowa - Teoria systemów - Rozwój podejścia systemowego - Struktura systemu - Element systemu - Powiązania w systemach - Środowisko systemu - Granice systemu - Cel w analizie systemowej - Obserwator w podejściu systemowym - Obiektywne i subiektywne w analizie systemowej - System otwarty - Poziomy reprezentacji systemów