--- title: "Obserwator w podejściu systemowym" source: "https://systems-analysis.info/int/Obserwator_w_podej%C5%9Bciu_systemowym" wiki: "systems-analysis.info/int" article: "Obserwator_w_podejściu_systemowym" language: "pl" categories: - "Category:Polish" - "Category:Systems analysis" - "Category:Systems approach" - "Category:Systems theory" revision_id: 5019 wiki_created_at: 2026-09-06T23:43:22Z wiki_modified_at: 2026-09-06T23:43:22Z downloaded_at: 2026-09-07T23:06:23Z --- # Obserwator w podejściu systemowym **Obserwator** w podejściu systemowym (analizie systemowej) to podmiot, który bada, modeluje, projektuje lub zarządza systemem. W szerokim sensie obserwatorem może być badacz, projektant, konstruktor, decydent, zespół specjalistów lub inny podmiot wchodzący w interakcję z systemem. W paradygmacie systemowym obserwator nie jest elementem zewnętrznym i neutralnym wobec badanego systemu. Jego obecność i działalność wpływają na charakter opisu systemu, na formułowanie celów, budowanie modeli oraz dobór kryteriów badania.[\[1\]](https://systems-analysis.info/int/Obserwator_w_podej%C5%9Bciu_systemowym#cite_note-1)[\[2\]](https://systems-analysis.info/int/Obserwator_w_podej%C5%9Bciu_systemowym#cite_note-2) ## Rola obserwatora w definiowaniu systemu Pojęcie obserwatora jest organicznie związane z aktem wyodrębnienia systemu z otoczenia Środowisko systemu. Obserwator określa granice systemu Granice systemu, wskazując elementy i ustanawiając między nimi powiązania w zależności od celów badania lub projektowania. W ten sposób sam system w analizie systemowej istnieje względem obserwatora i jego zadań poznawczych. Przy formalizacji modelu systemu uwzględnia się często zarówno same elementy i powiązania, jak i pozycję obserwatora, a w niektórych przypadkach — również stosowany przez niego język opisu Formalizacja modeli systemów.[\[3\]](https://systems-analysis.info/int/Obserwator_w_podej%C5%9Bciu_systemowym#cite_note-3)[\[4\]](https://systems-analysis.info/int/Obserwator_w_podej%C5%9Bciu_systemowym#cite_note-4) ## Pozycje obserwatora względem systemu W zależności od charakteru systemu i celów badania wyróżnia się dwie podstawowe pozycje obserwatora: - Obserwator jest oddzielony od obiektu i bada go z zewnątrz. Takie podejście jest charakterystyczne dla modeli systemów zamkniętych, w których system jest traktowany jako odrębna całość, słabo zależna od otoczenia. - Obserwator zlewa się z obiektem, stając się jego częścią. Ten przypadek jest typowy dla systemów sterowania, w których obserwator aktywnie uczestniczy w funkcjonowaniu i zmianie stanu systemu. Kiedy uwzględnia się interakcję systemu z otoczeniem, pojawia się trzecia możliwość: obserwator zlewa się z otoczeniem. Wówczas opis systemu musi uwzględniać nie tylko obiekt i obserwatora, lecz także środowisko, tworząc triadę „obserwator — obiekt — środowisko". ## Wpływ obserwatora na modelowanie i badanie Położenie i rola obserwatora w badaniu określają specyfikę budowania modeli i interpretacji wyników: - Jeśli obserwator znajduje się poza systemem, możliwe jest klasyczne obiektowe sformułowanie zadania oraz budowanie modeli typu „czarna skrzynka". - Jeśli obserwator jest częścią systemu, konieczne jest uwzględnienie powiązań refleksyjnych powstających w procesie modelowania i zarządzania. Ponadto wpływ obserwatora przejawia się w doborze istotnych zmiennych, strukturyzacji systemu, formułowaniu celów i kryteriów oceny. ## Znaczenie uwzględnienia obserwatora Uwzględnienie obserwatora w analizie systemowej pozwala: - uniknąć złudzenia pełnej obiektywności opisu systemu; - poprawnie sformułować zadania modelowania i zarządzania; - określić ograniczenia stosowalności zbudowanych modeli; - uwzględniać refleksyjność procesów w złożonych systemach. Uświadomienie sobie roli obserwatora znacząco rozszerza możliwości metodologiczne analizy systemowej i przyczynia się do głębszego rozumienia natury obiektów systemowych. ## Definicja systemu z uwzględnieniem obserwatora Współczesne rozumienie pojęcia **system** w analizie systemowej obejmuje konieczność uwzględnienia pozycji **obserwatora**. System definiuje się nie tylko przez zbiór elementów i powiązań między nimi, lecz także przez cele, środowisko oraz podmiot dokonujący wyodrębnienia i opisu systemu. Wprowadzenie obserwatora do definicji systemu wiąże się z uświadomieniem, że wszelkie wyodrębnienie systemu z otoczenia dokonuje się w toku działalności podmiotu badającego. Obserwator określa: - granice systemu; - cele, względem których system jest rozpatrywany; - kryteria wyodrębnienia elementów i powiązań; - środki opisu i formalizacji. W ten sposób system istnieje względem obserwatora i celów jego działalności. Historycznie definicje systemu przechodziły kolejne etapy komplikacji: - poziom wyjściowy: system jako zbiór elementów i powiązań; - poziom kolejny: dodanie celu jako istotnej cechy charakterystycznej; - poziom współczesny: włączenie obserwatora do definicji systemu. **Przykład współczesnej definicji:** system to wynik odzwierciedlenia w świadomości podmiotu (obserwatora) właściwości obiektów i ich wzajemnych powiązań w procesie formułowania i rozwiązywania zadania badawczego. ## System jako dialektyczna jedność tego, co subiektywne, i tego, co obiektywne Podejście systemowe uznaje, że: - rzeczywisty obiektywny system istnieje niezależnie od obserwatora; - opis systemu jest wynikiem działalności obserwatora; - pojęcie systemu łączy obiektywne właściwości obiektów i ich subiektywne odzwierciedlenie w procesie modelowania. To stanowisko usuwa tradycyjne spory o „materialność" lub „niematerialność" systemów, kierując uwagę na poziomy ich reprezentacji w świadomości i modelowaniu. ## Literatura - Черняк Ю.И. Системный анализ в управлении экономикой // *Системный анализ в экономике*. — М.: Экономика, 1975. - Уемов А.И. Логический анализ системного подхода к объектам и его место среди других методов исследования // *Системные исследования. Ежегодник 1969*. — М.: Наука, 1969. - Лефевр В.А. Системы, сравнимые с исследователем по совершенству // *Системные исследования. Ежегодник 1969*. — М.: Наука, 1969. - Садовский В.Н. *Основания общей теории систем*. — М.: Наука, 1974. - Волкова В.Н., Денисов А.А. *Теория систем и системный анализ: учебник для вузов*. — М.: Издательство Юрайт, 2025 (или *Теория систем*. М.: Высшая школа, 2006). - Паск Г. Обучение мышлению // *Системные исследования. Ежегодник 1969*. — М.: Наука, 1969. — С. 185-192. - Саати Т., Кернс К. *Аналитическое планирование. Организация систем*. — М.: Радио и связь, 1991. ## Przypisy 1. [↑](https://systems-analysis.info/int/Obserwator_w_podej%C5%9Bciu_systemowym#cite_ref-1) «Опыт развития системных исследований свидетельствует о том, что исходное понятие системного подхода — понятие системы — следует вводить в контексте анализа взаимоотношений объекта исследования и исследователя этого объекта (субъекта).» — В. Н. Садовский, *Основания общей теории систем. С. 73*. *(Прямое указание на необходимость включения субъекта)*. 2. [↑](https://systems-analysis.info/int/Obserwator_w_podej%C5%9Bciu_systemowym#cite_ref-2) «Выделяет систему из среды наблюдатель, который отделяет (отграничивает) элементы, включаемые в систему, от остальных, т. е. от среды, в соответствии с целями исследования...» — В.Н. Волкова, А.А. Денисов 3. [↑](https://systems-analysis.info/int/Obserwator_w_podej%C5%9Bciu_systemowym#cite_ref-3) «...системный объект обычно не дается исследователю прямо, непосредственно в качестве системы. Его системность схватывается поначалу лишь интуитивно... Эксплицитное выражение системности... предполагает... специальное теоретическое конструирование моделей...» — В. Н. Садовский, *Основания общей теории систем. С. 166-167*. 4. [↑](https://systems-analysis.info/int/Obserwator_w_podej%C5%9Bciu_systemowym#cite_ref-4) Нетождественность отображения: знаковая система наблюдателя отлична от знаковой системы проявления свойств объектов и их отношений…» — Ю.И. Черняк, «Системный анализ в управлении экономикой», С. 10 (Принцип системного анализа №10). *(Различие языка наблюдателя и объекта)*. ## Powiązania z innymi pojęciami - System - Środowisko systemu - Granice systemu - Formalizacja modeli systemów - Model - Proces modelowania - Czarna skrzynka - System otwarty