--- title: "Definicje systemu" source: "https://systems-analysis.info/int/Definicje_systemu" wiki: "systems-analysis.info/int" article: "Definicje_systemu" language: "pl" categories: - "Category:Basic concepts" - "Category:Polish" - "Category:System" - "Category:Systems analysis" - "Category:Systems approach" - "Category:Systems theory" - "Category:Terminology" - "Category:Terms" revision_id: 1626 wiki_created_at: 2026-09-06T22:51:32Z wiki_modified_at: 2026-09-06T22:51:32Z downloaded_at: 2026-09-07T22:46:55Z --- # Definicje systemu **Definicje systemu** — pojęcie „system" posiada wiele różnych definicji, stosowanych w zależności od kontekstu, dziedziny wiedzy i celów badania. Wynika to z interdyscyplinarnego charakteru podejścia systemowego oraz ewolucji samego pojęcia systemu. ## Przyczyny wielości definicji Różnice w definicjach systemu wynikają z kilku czynników: - **Dwoistość pojęcia:** System jest rozpatrywany zarówno jako obiektywnie istniejący fenomen, jak i jako model lub metoda poznawania rzeczywistości, tworzona przez podmiot (obiektywne i subiektywne w analizie systemowej). - **Kontekst i dyscyplina:** Definicje są dostosowywane do potrzeb konkretnej dziedziny (biologia, inżynieria, ekonomia, socjologia, informatyka). - **Cele badania:** W zależności od zadania (analiza struktury, zachowania, zarządzania, projektowania) akcenty w definicji przesuwają się.[\[1\]](https://systems-analysis.info/int/Definicje_systemu#cite_note-1) - **Poziom abstrakcji:** Definicje mogą być zarówno ogólnofilozoficzne, jak i wąskospecjalistyczne, sformalizowane. - **Ewolucja pojęcia:** Historyczny rozwój wyobrażeń systemowych prowadził do dodawania nowych aspektów (cel, środowisko, obserwator) do definicji. ## Wspólne komponenty definicji Pomimo różnic, analiza większości sformułowań pozwala wyodrębnić wspólne kluczowe komponenty, odzwierciedlające istotne właściwości systemów: - **Elementy** (komponenty, części): Składowe systemu. - **Powiązania** (relacje): Interakcje między elementami. - **Struktura**: Organizacja elementów i powiązań. - **Całościowość** (jedność): System jako coś jednolitego, którego właściwości nie dają się sprowadzić do właściwości części. - **Granice**: Oddzielenie systemu od środowiska. - **Interakcja ze środowiskiem**: Wymiana przez wejścia i wyjścia (system otwarty). - **Cel** lub **Funkcja**: Przeznaczenie lub ukierunkowanie zachowania systemu. Różne definicje mogą kłaść nacisk na jeden lub kilka z tych komponentów. ## Klasyfikacja podejść do definicji Definicje systemu można umownie sklasyfikować według głównego akcentu: - Deskryptywne (opisowe): Skupiają się na obiektywnym opisie składu (elementy) i wzajemnych powiązań. Charakterystyczne dla wczesnego etapu teorii systemów. - Konstrukcyjne (celowe): Podkreślają cel lub funkcję systemu, jego zorganizowanie dla osiągnięcia wyniku, często uwzględniają rolę obserwatora lub projektanta. - Funkcjonalne (cybernetyczne): Traktują system jako przekształcalnik wejść na wyjścia, kładąc nacisk na zachowanie i zarządzanie. - Strukturalno-funkcjonalne: Łączą opis struktury ze wskazaniem funkcji elementów lub systemu jako całości. ## Przykłady definicji systemu W poniższej tabeli przedstawiono różne definicje pojęcia „system" z podaniem ich autorów (jeśli są znani) oraz analizą kluczowych idei i akcentów każdego sformułowania. Pozwala to dostrzec różnorodność podejść do rozumienia tego fundamentalnego pojęcia. | Definicja | Autor(zy) | Analiza pojęcia / Kluczowa idea | Akcent | |-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|------------------------------------------------------|--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|------------------------------------------------------------------------------------| | Kompleks wzajemnie oddziałujących komponentów. | L. von Bertalanffy | Podstawowa definicja podkreślająca interakcję jako fundament systemu. | Interakcja, Komponenty | | Zbiór elementów pozostających w określonych relacjach względem siebie i względem środowiska. | L. von Bertalanffy | Dodaje do elementów relacje oraz interakcję ze środowiskiem. | Elementy, Relacje, Środowisko | | Całość złożona z wielu części. Zbiór cech. | C. Cherry | Podkreśla całościowość i złożony charakter systemu. | Całościowość, Części/Cechy | | Zbiór wzajemnie powiązanych elementów, wyodrębnionych ze środowiska i oddziałujących z nim jako całość. | F. I. Pieregudow, F. P. Tarasenko | Klasyczna definicja łącząca kluczowe atrybuty: elementy, powiązania, granice, interakcję ze środowiskiem i całościowość. | Elementy, Powiązania, Środowisko, Całościowość | | Rozmieszczenie, zbiór lub zgromadzenie rzeczy, powiązanych lub odnoszących się do siebie w taki sposób, że razem tworzą pewną jedność, całość; rozmieszczenie komponentów fizycznych... | DiStefano | Nacisk na połączenie (rozmieszczenie) komponentów (w tym fizycznych) w jedną całość. | Jedność, Całościowość, Komponenty (fizyczne) | | Kombinacja wzajemnie oddziałujących elementów, zorganizowanych w celu osiągnięcia jednego lub wielu postawionych celów. | ISO15288 | Definicja konstrukcyjna ze standardu inżynierii systemów. Jawnie wprowadza cel i zorganizowanie. | Elementy, Interakcja, Organizacja, Cel | | Skończony zbiór elementów funkcjonalnych i relacji między nimi, wyodrębniony ze środowiska zgodnie z określonym celem w ramach określonego przedziału czasowego. | W. N. Sagatowski | Definicja konstrukcyjna obejmująca elementy funkcjonalne, relacje, cel, środowisko i ramy czasowe. | Elementy (funkcjonalne), Relacje, Cel, Środowisko, Czas | | Odzwierciedlenie w świadomości podmiotu (badacza, obserwatora) właściwości obiektów i ich relacji w rozwiązywaniu zadania badawczego, poznawczego. | Ju. I. Czerniak | Definicja zorientowana podmiotowo. System jako model mentalny zależny od obserwatora. | Podmiot/Obserwator, Poznanie, Model | | System S na obiekcie A względem integratywnej właściwości (jakości) jest zbiorem takich elementów pozostających w takich relacjach, które generują daną integratywną właściwość. | Je. B. Agoszkowa, B. W. Achłibiniński | Nacisk na powstawanie właściwości integratywnych (emergentnych) z interakcji elementów i ich relacji. | Emergencja, Właściwości integratywne | | Zbiór zintegrowanych i regularnie oddziałujących lub wzajemnie zależnych elementów, stworzonych w celu osiągnięcia określonych celów, przy czym relacje między elementami są określone i stabilne, a ogólna wydajność lub funkcjonalność systemu jest lepsza niż prosta suma elementów. | PMBOK | Definicja z zarządzania projektami. Łączy integrację, interakcję, cel i emergencję (wydajność \> sumy). | Integracja, Interakcja, Cel, Emergencja/Synergia | | Urządzenie przyjmujące jedno lub więcej wejść i generujące jedno lub więcej wyjść. | Drenick | Definicja cybernetyczna. System jako przekształcalnik, model „czarnej skrzynki". | Wejścia, Wyjścia, Przekształcanie | | Urządzenie, proces lub schemat... funkcja... w operowaniu... informacją i/lub energią i/lub materią... | D. Ellis, F. Ludwig | Definicja funkcjonalna rozszerzająca cybernetyczną; wskazuje na operowanie przepływami. | Funkcja, Proces, Przekształcanie (informacji/energii/materii) | | Abstrakcja matematyczna służąca jako model zjawiska dynamicznego. | G. Freeman | Matematyczne ujęcie. System jako matematyczny model dynamiki. | Model, Matematyka, Dynamika | | Zintegrowany zbiór wzajemnie oddziałujących elementów przeznaczonych do kooperatywnego wykonywania z góry określonej funkcji. | R. Gibson | Nacisk na kooperację elementów w wykonywaniu wspólnej funkcji. | Integracja, Interakcja, Kooperacja, Funkcja | | Zbiór obiektów wraz z relacjami między obiektami i między ich atrybutami. | A. Hall, R. Fagen | Formalna, teoriomnogościowa definicja obejmująca atrybuty obiektów. | Obiekty, Relacje, Atrybuty | | Zbiór bytów... który odbiera... wejścia i działa... w celu wytworzenia... wyjść, dążąc... do maksymalizacji określonych funkcji wejść i wyjść. | R. Kershner | Definicja cybernetyczna obejmująca cel jako optymalizację funkcji przekształcania wejść/wyjść. | Wejścia, Wyjścia, Cel (optymalizacja funkcji) | | Ograniczony w przestrzeni i czasie obszar, w którym części-komponenty są połączone relacjami funkcjonalnymi. | J. Miller | Podkreśla przestrzenno-czasowe granice i funkcjonalne powiązania między częściami. | Granice (przestrzeń/czas), Relacje funkcjonalne | | Z matematycznego punktu widzenia... zbiór relacji między... jednostkami. Im ściślej powiązane są relacje, tym bardziej zorganizowany jest system... | A. Rapoport | Matematyczne/strukturalne ujęcie, skupione na relacjach i stopniu zorganizowania. | Relacje, Zorganizowanie | | Zbiór działań (funkcji), powiązanych w czasie i przestrzeni zbiorem praktycznych zadań dotyczących podejmowania decyzji i oceny zachowania... | S. Sengupta, R. Ackoff | Podejście czynnościowe. System jako zbiór funkcji/działań służących rozwiązywaniu zadań zarządzania. | Działania/Funkcje, Zadania, Podejmowanie decyzji, Zarządzanie | | Termin... dla oznaczenia... regularnego... urządzenia... lub zbioru... elementów... niezbędnych do wykonania pewnej operacji. | A. Wilson, M. Wilson | Wskazuje na dwa znaczenia: uporządkowana całość (struktura) i zestaw elementów do operacji (funkcja). | Urządzenie/Porządek, Operacja/Funkcja | | Niepusty zbiór elementów... przy czym elementy... pozostają względem siebie w określonych... relacjach, powiązaniach. | G. Kröber | Minimalistyczna definicja strukturalna. | Elementy, Relacje/Powiązania | | System abstrakcyjny... częściowo połączony zbiór obiektów abstrakcyjnych... | L. Zadeh, C. Desoer | Formalna definicja systemu abstrakcyjnego. | Abstrakcja, Obiekty, Częściowa spójność | | Zbiór powiązanych działających elementów. | O. Lange | Zwięzła definicja podkreślająca aktywność/działanie elementów. | Elementy, Powiązania, Działanie | | Dowolna forma rozkładu aktywności w łańcuchu, postrzegana przez jakiegoś obserwatora jako prawidłowa. | G. Pask | Podejście behawioralne/cybernetyczne z akcentem na obserwowalnej prawidłowości i roli obserwatora. | Aktywność, Prawidłowość, Obserwator | | Zbiór powiązanych... komponentów... uporządkowany względem relacji... charakteryzuje się jednością, która wyraża się we właściwościach i funkcjach integralnych... | W. S. Tiuchtin | Łączy komponenty, relacje, uporządkowanie, jedność i integratywne właściwości/funkcje. | Komponenty, Relacje, Uporządkowanie, Jedność, Właściwości integratywne | | Różnorodność relacji i powiązań elementów zbioru, tworząca całościową jedność... zorganizowany zbiór... | A. D. Ursul | Nacisk na różnorodność powiązań, całościowość i zorganizowanie. | Relacje/Powiązania, Różnorodność, Całościowość, Zorganizowanie | | Kompleks selektywnie zaangażowanych komponentów, których interakcja... nabiera charakteru wzajemnego wspomagania... w celu uzyskania skoncentrowanego użytecznego rezultatu. | P. K. Anokhin | Podejście biologiczne/funkcjonalne. Nacisk na „wzajemne wspomaganie" komponentów dla osiągnięcia „użytecznego rezultatu" (cel/funkcja). | Komponenty, Wzajemne wspomaganie, Użyteczny rezultat (Cel/Funkcja) | | | L. A. Blumenfeld | Szczegółowa definicja operacyjna obejmująca powiązania, niepodzielność elementów, całościowość interakcji ze środowiskiem, zachowanie tożsamości podczas ewolucji. | Elementy, Powiązania, Niepodzielność, Całościowość, Środowisko, Ewolucja/Tożsamość | | Zbiory obiektów, na którym realizowana jest... relacja... Dualną wobec niej będzie definicja... zbiorów obiektów, które posiadają... właściwości z ustalonymi... relacjami. | A. I. Ujomow | Podejście logiczno-filozoficzne. Proponuje dwie dualne definicje poprzez obiekty/relacje i obiekty/właściwości. | Obiekty, Relacje, Właściwości (struktura logiczna) | | Kompozycja części (elementów) wspólnie generujących zachowanie lub znaczenie, których brak w poszczególnych składowych. | Międzynarodowa Rada ds. Inżynierii Systemów (INCOSE) | Współczesna definicja z inżynierii systemów podkreślająca emergencję zachowania lub znaczenia. | Części/Elementy, Wspólne działanie, Emergentne zachowanie/znaczenie | Porównanie definicji pojęcia „System" ## Przyczyny braku jednolitej definicji systemu - Ewolucja rozumienia: Z czasem pojęcie systemu stawało się coraz bardziej złożone: od wczesnych interpretacji jako „zorganizowanego zbioru" do włączenia celów, roli obserwatora i sposobów odwzorowania systemu. - Kontekst i cele badania: Definicja systemu zależy od celu analizy, poziomu rozpatrywania i zadania badawczego. Na różnych etapach analizy formułowane są różne „robocze" definicje, akcentujące najbardziej istotne aspekty. - Różnorodność obiektów i podejść: Systemy różnią się charakterem (np. dobrze zorganizowane, słabo zorganizowane, samoorganizujące się), co wymaga różnych modeli i podejść. W niektórych przypadkach cel systemu może być nieobecny w definicji (np. dla obiektów przyrodniczych). - System jako konstrukcja kognitywna: System jest środkiem świadomego upraszczania i odwzorowywania rzeczywistości. Różne zadania percepcji i analizy rzeczywistości wymagają budowania różnych modeli systemowych. ## Uwaga 1. [↑](https://systems-analysis.info/int/Definicje_systemu#cite_ref-1) «Выбор определения системы отражает принимаемую концепцию и является фактически началом моделирования.» — В.Н. Волкова, А.А. Денисов, *Теория систем и системный анализ. С. 22*.